Ali Suphi’nin Kaleminden
Bazı tarihler vardır; üzerinden iki asır geçse de üzerindeki kan kurumaz. Bazı acılar vardır; takvim yaprakları değişir, şehirler başka bayraklar altında kalır ama insanlığın vicdanında kapanmayan yaralar bırakır.
1821 yılında Mora Yarımadası’nda, özellikle Tripoliçe’de yaşananlar tarihin karanlık sayfalarından biridir. Şehrin 5 Ekim 1821’de Yunan isyancıların eline geçmesinin ardından binlerce Müslüman sivilin; kadınların, çocukların ve yaşlıların katledildiği tarihî kayıtlara geçmiştir. Ölü sayısına ilişkin farklı tahminler bulunuyor. Ancak rakamlar üzerindeki tartışma, yaşanan katliamın insani boyutunu ortadan kaldırmaz.
Dikkat çekmek istediğim asıl nokta yalnızca yaşananlar değil, bu tarihin nasıl anlatıldığıdır.
Yunan millî marşının kaynağı olan, Dionysios Solomos’un 1823 yılında kaleme aldığı 158 kıtalık Özgürlük İlahisi adlı şiirde Tripoliçe’ye ayrılmış bir bölüm bulunuyor. Şiirin 35. ve 38. kıtalarının Yunanca özgün metninden hareketle Türkçeye anlam aktarımı şöyledir:
“İşte önünde duruyor zavallı Tripoliçe’nin suru;
Şimdi üzerine dehşetin yıldırımını yağdırmak istiyorsun.”
“Az sayıda göz, az sayıda ağız açık kalacak;
Felaketin bulacağı bedenler için ağlamak üzere.”
Bu iki kıta, Yunan millî marşının resmî olarak söylenen ilk iki kıtası değildir. Şiirin Tripoliçe’yi anlatan bölümündendir. Bu ayrım önemlidir. Çünkü burada mesele birkaç dize üzerinden bir halkı suçlamak değil; aynı tarihî eserde yer alan olayların, farklı tarafların acılarıyla birlikte nasıl hatırlanması gerektiğini sorgulamaktır.
Bir millet kendi bağımsızlık mücadelesini anlatabilir. Kahramanlarını anabilir, zaferlerini kutlayabilir. Buna kimsenin itirazı olamaz. Ancak aynı mücadelenin diğer tarafında yaşanan sivil katliamlar da tarihin dışında bırakılamaz. Özgürlük anlatısı, masum insanların acılarını görünmez kılmanın gerekçesi olamaz.
Peki, bugün biz ne yapıyoruz?
Yunanistan’a gidiyor, adalarında tatil yapıyor, restoranlarında yemek yiyor, alışveriş yapıyor ve paramızı orada harcıyoruz. Dışişleri Bakanlığının açıkladığı verilere göre 2025 yılında yaklaşık 1 milyon 400 bin Türk vatandaşı Yunanistan’ı ziyaret etmiş. Aynı dönemde Yunanistan’dan Türkiye’ye gelen ziyaretçi sayısı yaklaşık 800 bin olmuş.
Bu rakamlar elbette seyahat özgürlüğüne karşı çıkmamız için bir gerekçe değildir. Herkes istediği yere gidebilir. Ancak bu kadar büyük bir hareketliliğin ekonomik sonuçlarını ve tarihî arka planını düşünmek de hakkımızdır.
Üstelik mesele yalnızca turizm geliri değil. Bir de geçmişten bugüne taşınan kültürel ve dinî miras meselesi var.
Türkiye’de farklı inançlara ait ibadethaneler varlığını sürdürüyor. İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, şehirde faal durumda çok sayıda kilise ve manastır bulunduğunu açıkça belirtiyor. Ülkemizde kiliselerin ibadete açık olması, farklı inançların tarihî ve kültürel varlığının yaşatılması gerektiğini gösteren önemli bir örnektir.
Peki, Yunanistan’daki Osmanlı camilerinin durumu nedir?
Bugün Yunanistan’da ayakta kalan çok sayıda tarihî cami bulunuyor. Fakat bunların önemli bir bölümü ibadete açık değil. Bir kısmı müze ve sergi salonu olarak kullanılıyor, bazıları ise yıllardır restorasyon veya bakım gerekçeleriyle kapalı tutuluyor.
Atina’daki Fethiye Camisi sergi salonu olarak kullanılıyor. Selanik’teki Yeni Cami ve Alaca İmaret Camisi de müze ve sergi işlevi görüyor. Rodos’ta ve İstanköy’de ise ibadete açık camilerin sayısı son derece sınırlı. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığının Batı Trakya Türk Azınlığına ilişkin açıklamalarında da bu durumun altı çiziliyor.
Elbette Türkiye’deki kiliselerle Yunanistan’daki tarihî camilerin sayısını doğrudan karşılaştırmak doğru olmaz. Ancak ibadethanelerin korunması, inanç özgürlüğü ve tarihî mirasa saygı konusunda iki ülkeden de beklenen ortak bir sorumluluk vardır.
Benim sormak istediğim tam da budur: Biz kendi topraklarımızdaki farklı inançların ibadethanelerini yaşatırken, komşu ülkede tarihî mirasımızın önemli bir bölümünün ibadete kapalı kalmasını ne kadar sorguluyoruz?
Yeşil pasaport sahibi vatandaşlarımızın Yunanistan’a vizesiz seyahat edebilmesi de bu hareketliliği kolaylaştıran unsurlardan biri. Ancak Yunanistan’a gidenlerin çoğunluğunun yeşil pasaportlu olduğunu gösteren doğrulanmış bir istatistik bulunmadığından, bu konuda kesin konuşmak doğru olmaz. Yine de vize kolaylıkları, ulaşım imkânları ve ekonomik tercihler bir araya geldiğinde ortaya çıkan tabloyu görmezden gelemeyiz.
Her ülke turizm gelirini artırmak, kendi esnafına ve işletmelerine kazanç sağlamak ister. Yunanistan da Türk ziyaretçilerin ilgisinden ekonomik fayda sağlıyor. Bu son derece doğal. Asıl üzerinde düşünmemiz gereken, bizim kendi ekonomik tercihlerimizi ne kadar bilinçli yaptığımızdır. Tatil için harcadığımız paranın hangi ülkenin ekonomisine katkı sunduğunu düşünmek düşmanlık değildir. Kendi ülkemizdeki turizm işletmelerini, esnafı ve üreticiyi destekleme imkânımız varken tercihlerimizi hiç sorgulamadan başka ülkelere yönelmemizin nedenini sormak da kimseye karşı olmak anlamına gelmez.
Benim itirazım bir halkın tamamına değil; kendi tarihimize gösterdiğimiz ilgisizliğe, ekonomik tercihlerimizi düşünmeden yapmamıza ve geçmişin acılarını hatırlamayı gereksiz gören anlayışadır.
Komşuluk başka şeydir, hafızasızlık başka. Barış başka şeydir, geçmişe gözlerini kapatmak başka.
Ben hâlâ anlayamıyorum…
Mora’da, Tripoliçe’de katledilen binlerce insanın hikâyesini yeterince bilmeden, o dönemin tarihî anlatılarını hiç sorgulamadan, tarihî mirasımızın bugünkü durumuna yeterince ilgi göstermeden neden bu kadar gönül rahatlığıyla Yunanistan’a koşuyoruz?
Bu Yunan sevgisi nereden geliyor?
Tarihimizi bilmediğimizden mi, yoksa bildiğimiz hâlde hatırlamayı kendimize yük saydığımızdan mı?
Bir millet geçmişiyle kavga etmek zorunda değildir. Fakat geçmişini tanımadan, acılarını hatırlamadan ve onlardan ders çıkarmadan da geleceğini sağlam kuramaz.
Ali Suphi
